Gün Adlarının Kökenleri: Pazardan Cumartesiye
Cumartesinin kendine ait bir adı yoktur. Dedelerimizin zamanında da durum böyleydi. Peki bunun nedenini hiç merak ettiniz mi?
Hikâye 1 Haziran 1935’te Ankara’da başlar. Resmî Gazete’de yapılan bir duyuruyla hafta tatilinin artık pazar günü olduğu ilan edilir; bu tatil cumartesi günü saat 13.00’te başlayacaktır. Oysa o güne kadar, yani 1924’ten beri yürürlükte olan kanuna göre hafta tatili cumaydı.
Şimdi o günleri hayal edin: Bakanlığın telefonu çalar. “Alo, tatil pazara geçti.” “O zaman cumartesinin adını da değiştirin, artık kimin ertesi o?” “Yine cumanın ertesi beyefendi. Tatil taşınır, ad taşınmaz.” İşte tam burada ilk sır ortaya çıkar: Cumartesi, “cuma ertesi” demektir. Aynı şekilde pazartesi de “pazar ertesi”dir. İkisi de adını kendisinden önceki günden alır.
Peki ya diğer günler? Pazarın “pazar günü”, çarşambanın da “çarşı günü” anlamına geldiğini düşünenler çoktur. Ama bu bilginin yalnızca yarısı doğrudur. Pazar kelimesi gerçekten de Farsça “bazar”dan gelir; 1680 tarihli Meninski sözlüğü, pazar gününü “alışveriş yapılan gün” olarak tanımlar. Ne var ki çarşambanın çarşıyla hiçbir ilgisi yoktur. Çarşamba, Farsça “çehar-şembe”den gelir ve “dördüncü gün” anlamına gelir. Perşembe de “penç-şembe”dir, yani “beşinci gün”. Salı için kabul gören görüşe göre ise kelime Arapça kökenlidir ve “üçüncü gün” anlamı taşır. Böylece salı üç, çarşamba dört, perşembe beştir; haftanın ortasında aslında günler sayılarla adlandırılmıştır.
Bu noktada akla bir itiraz gelebilir: “Alo, Samsun Çarşamba’dan arıyorum, bizim ilçenin adı da mı dördüncü gün demek?” Hayır — ilçenin adı Farsçadır, ama buradaki “pazar” sizin bildiğiniz anlamdadır. Çarşamba ilçesinin adını, o gün kurulan pazardan aldığı anlatılır. Ordu’daki Perşembe ilçesi için de benzer bir açıklama söz konusudur. Samsun’daki Salı Pazarı ise zaten adını kendisi söylemektedir.
Peki yedi günün adında Türkçe olan ne var? Cevap tek bir kelimedir: “ertesi”. Bugün kullandığımız gün adları, İslamiyet’in kabulüyle birlikte Farsça ve Arapçadan dilimize girmiştir. “Hafta” kelimesi bile Farsça “yedi” sözcüğünden gelir.
Kısacası, bundan sonra biri size çarşambanın “çarşı günü” olduğunu söylerse, ona bunun aslında “dördüncü gün” anlamına geldiğini hatırlatabilirsiniz. Cumartesi ise hâlâ, yüzyıllar önce olduğu gibi, sadece cumanın ertesidir.
